കടം പറഞ്ഞ് ഭരണം നേടിയവർ കടമെടുത്ത് ഭരിക്കുന്നു

കേരളത്തിന്റെ കടത്തെക്കുറിച്ച് വർഷങ്ങളോളം ഭീതിപരത്തിയ യു.ഡി.എഫ്. ഇപ്പോൾ അധികാരത്തിലെത്തിയപ്പോൾ നേരിടുന്നത് സ്വന്തം പ്രചാരണത്തിന്റെ തന്നെ പരീക്ഷണമാണ്. പ്രതിപക്ഷനേതാവായിരുന്ന കാലത്ത് വി.ഡി.സതീശൻ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ കടബാധ്യതയെ സാമ്പത്തിക തകർച്ചയുടെ തെളിവായി അവതരിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ മുഖ്യമന്ത്രിയും ധനമന്ത്രിയുമായി അധികാരമേറ്റ ശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സർക്കാരിന് കടമെടുപ്പ് ഉപേക്ഷിക്കാനായില്ലെന്നു മാത്രമല്ല, പുതിയ ബജറ്റ് തന്നെ വൻതോതിലുള്ള കടമെടുപ്പിനെ ഭരണത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകമായി അംഗീകരിച്ചിരിക്കുകയാണ്.

വി.ഡി.സതീശന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ 2026 മെയ് 18നാണ് അധികാരമേറ്റത്. അധികാരമേറ്റ് 4 ദിവസത്തിനകം, മെയ് 22ന്, പൊതുവിപണിയിൽനിന്ന് 1,800 കോടി രൂപ കടമെടുക്കാനുള്ള തീരുമാനം പുറത്തുവന്നു. റിസർവ് ബാങ്കിന്റെ ഇ-കുബേർ സംവിധാനത്തിലൂടെയുള്ള കടപ്പത്രലേലമാണ് ഇതിനായി തിരഞ്ഞെടുത്തത്. യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ അധികാരത്തിലെത്തിയശേഷമുള്ള ആദ്യ പൊതുവിപണി കടമെടുപ്പായിരുന്നു ഇത്.

ധവളപത്രം ഇറക്കുന്നതിന് മുമ്പേ കടപ്പത്രം

പുതിയ സർക്കാരിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണത്തിലെ പ്രധാന ആയുധമായിരുന്നു ജൂൺ 4ന് നിയമസഭയിൽ അവതരിപ്പിച്ച കേരളത്തിന്റെ ധനസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ധവളപത്രം. അതിൽ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ മൊത്തം ബാധ്യത 5.07 ലക്ഷം കോടി രൂപയാണെന്നും അത് ജി.എസ്.ഡി.പിയുടെ ഏകദേശം 35.5 ശതമാനമാണെന്നും സർക്കാർ പറഞ്ഞു. ശമ്പളം, പെൻഷൻ, പലിശ തുടങ്ങിയ നിർബന്ധിത ചെലവുകൾ റവന്യൂ വരുമാനത്തിന്റെ 77 ശതമാനത്തോളം വിഴുങ്ങുന്നുവെന്നും പലിശച്ചെലവ് മാത്രം റവന്യൂ വരുമാനത്തിന്റെ 20.9 ശതമാനത്തോളം വരുമെന്നുമായിരുന്നു ധവളപത്രത്തിന്റെ വിലയിരുത്തൽ.

എന്നാൽ ധവളപത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ പുതിയ സർക്കാർ 1,800 കോടി രൂപയുടെ ആദ്യ കടമെടുപ്പ് തീരുമാനിച്ചുകഴിഞ്ഞിരുന്നു. അതായത് പ്രതിപക്ഷത്തിരിക്കുമ്പോൾ “കടം” എന്ന വാക്കിനെ സാമ്പത്തിക കുറ്റപത്രമാക്കി മാറ്റിയ യു.ഡി.എഫ്., ഭരണത്തിലെത്തിയപ്പോൾ സംസ്ഥാന സർക്കാർ പ്രവർത്തിപ്പിക്കാൻ കടമെടുപ്പ് അനിവാര്യമാണെന്ന സാമ്പത്തിക യാഥാർഥ്യം ആദ്യ ആഴ്ചയിൽ തന്നെ അംഗീകരിക്കേണ്ടിവന്നു.

ഒരു സംസ്ഥാനത്തിന് നിയമാനുസൃതമായ പരിധിയിൽ കടമെടുക്കുന്നത് സാധാരണ ധനകാര്യ നടപടിയാണ്. ചോദ്യം മറ്റൊന്നാണ്. എൽ.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ ചെയ്തപ്പോൾ “കടക്കെണി” എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ച നടപടി, യു.ഡി.എഫ്. ചെയ്തപ്പോൾ എങ്ങനെ സാധാരണ ധനകാര്യ മാനേജ്മെന്റായി മാറുന്നു എന്നതാണ് രാഷ്ട്രീയമായി പ്രസക്തമായ ചോദ്യം.

പുതിയ ബജറ്റ്: നെറ്റ് കടമെടുപ്പ് 52,364 കോടി

ജൂൺ 19ന് വി.ഡി.സതീശൻ അവതരിപ്പിച്ച പുതുക്കിയ 2026–27 ബജറ്റാണ് ഈ വൈരുദ്ധ്യം ഏറ്റവും വ്യക്തമായി തുറന്നുകാട്ടുന്നത്. സംസ്ഥാനത്തിന്റെ മൊത്തം ചെലവ്, കടത്തിന്റെ തിരിച്ചടവ് ഒഴിവാക്കിയ ശേഷം 2,27,567 കോടി രൂപയായാണ് കണക്കാക്കിയിരിക്കുന്നത്. കടമെടുപ്പ് ഒഴികെയുള്ള വരുമാനം 1,71,162 കോടി രൂപ. ഈ അന്തരം നികത്താൻ 52,364 കോടി രൂപയുടെ നെറ്റ് കടമെടുപ്പാണ് ബജറ്റ് കണക്കാക്കുന്നത്.

2026–27ൽ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ മൊത്തം വായ്പയെടുപ്പ് 1,92,328 കോടി രൂപയായിരിക്കുമെന്നാണ് ബജറ്റ് രേഖകൾ പറയുന്നത്. അതേസമയം 1,39,964 കോടി രൂപ പഴയ കടങ്ങളുടെ തിരിച്ചടവിനായി ചെലവിടും. തിരിച്ചടവ് കിഴിച്ചശേഷവും 52,364 കോടി രൂപയുടെ അധിക കടമെടുപ്പ് ശേഷിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ സ്വാഭാവികമായി ഉയരുന്ന ചോദ്യം ഇതാണ്: കടമെടുപ്പ് തന്നെ കേരളത്തിന്റെ ദുരന്തമാണെന്നായിരുന്നു പഴയ പ്രചാരണമെങ്കിൽ, ഇപ്പോൾ സ്വന്തം ബജറ്റിൽ 52,364 കോടി രൂപ നെറ്റ് കടമെടുക്കാൻ വ്യവസ്ഥ ചെയ്യുന്ന സർക്കാർ എന്താണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്?

കടമെടുക്കുന്നു; എന്നിട്ടും റവന്യൂ കമ്മി 35,355 കോടി

കടം എത്രയെന്നതിനെക്കാൾ പ്രധാനമാണ് കടം എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. വികസന ആസ്തികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന മൂലധന ചെലവിലേക്കാണ് വായ്പ പോകുന്നതെങ്കിൽ അതിന് സാമ്പത്തിക ന്യായീകരണമുണ്ട്. എന്നാൽ കടം എടുത്തിട്ടും ദൈനംദിന റവന്യൂ ചെലവുകൾ നിറവേറ്റാൻ വരുമാനം പോരെന്ന സ്ഥിതിയാണ് കൂടുതൽ ആശങ്കാജനകം.

സതീശൻ സർക്കാരിന്റെ തന്നെ 2026–27 ബജറ്റിൽ റവന്യൂ കമ്മി 35,355 കോടി രൂപയാണ്. ഇത് ജി.എസ്.ഡി.പിയുടെ 2.2 ശതമാനമാണ്. ധനക്കമ്മി 56,405 കോടി രൂപ, അഥവാ ജി.എസ്.ഡി.പിയുടെ 3.5 ശതമാനം.

റവന്യൂ കമ്മിയുടെ അർഥം ലളിതമാണ്. ശമ്പളം, പെൻഷൻ, പലിശ, സബ്സിഡി, സാധാരണ ഭരണച്ചെലവ് തുടങ്ങിയവ നിറവേറ്റാൻ ലഭിക്കുന്ന റവന്യൂ വരുമാനം മതിയാകുന്നില്ല. ആ വിടവ് നിറയ്ക്കാൻ സർക്കാരിന് വായ്പ ഉൾപ്പെടെയുള്ള വഴികളെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവരും.

അതേസമയം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ മൂലധന ചെലവ് 2026–27ൽ 19,718 കോടി രൂപ മാത്രമാണ്. റവന്യൂ ചെലവ് 2,05,002 കോടി രൂപയും. അതായത് കടമെടുപ്പിന്റെ പേരിൽ മുൻ സർക്കാരിനെതിരെ നടത്തിയ രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണം ഇപ്പോൾ സതീശൻ സർക്കാരിന്റെ സ്വന്തം ബജറ്റ് അക്കങ്ങൾക്കുമുന്നിൽ തിരിച്ചടിക്കുകയാണ്.

പലിശയ്ക്കു മാത്രം 34,376 കോടി

കടത്തിന്റെ യഥാർഥ ഭാരം വ്യക്തമാക്കുന്ന മറ്റൊരു കണക്ക് പലിശച്ചെലവാണ്. 2026–27ൽ 34,376 കോടി രൂപ പലിശയ്ക്കായി ചെലവിടാനാണ് സതീശൻ സർക്കാരിന്റെ ബജറ്റ് കണക്കാക്കുന്നത്. ശമ്പളത്തിന് 52,561 കോടി രൂപയും പെൻഷന് 35,439 കോടി രൂപയും വകയിരുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ശമ്പളം, പെൻഷൻ, പലിശ എന്നിവ ചേർന്ന നിർബന്ധിത ചെലവ് 1,22,376 കോടി രൂപയാണ്. ഇത് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന റവന്യൂ വരുമാനത്തിന്റെ ഏകദേശം 72 ശതമാനമാണ്.

ജീവനക്കാരുടെ ശമ്പളവും പെൻഷനും സാമൂഹികസുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങളും കേരളത്തിന്റെ ദീർഘകാല സാമൂഹികവികസന മാതൃകയുടെ ഭാഗമാണ്. അവയെ മുഴുവൻ “ധനപ്രതിസന്ധിയുടെ കാരണം” എന്ന നിലയിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നത് രാഷ്ട്രീയ സൗകര്യത്തിനുള്ള ലളിതീകരണമാകാം; സാമ്പത്തിക വിശകലനമല്ല.

കടം–ജി.എസ്.ഡി.പി. അനുപാതം പറയുന്ന മറ്റൊരു കഥ

കടത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് മൊത്തം തുക മാത്രം നോക്കാതെ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ വലിപ്പവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുകയാണ്. ഇവിടെ സതീശൻ സർക്കാരിന്റെ സ്വന്തം രേഖ തന്നെ ശ്രദ്ധേയമായ വിവരം നൽകുന്നു.

2025–26ലെ പുതുക്കിയ കണക്കിൽ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ അവശേഷിക്കുന്ന കടം ജി.എസ്.ഡി.പിയുടെ 34.87 ശതമാനമായിരുന്നു. 2026–27ൽ അത് 34.26 ശതമാനമായി കുറയുമെന്നാണ് പുതിയ ബജറ്റ് കണക്കാക്കുന്നത്. അതായത് രൂപയുടെ കണക്കിൽ മൊത്തം ബാധ്യത ഉയർന്നാലും സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ വലിപ്പവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ കടബാധ്യതയുടെ അനുപാതം ചെറുതായി താഴുമെന്നാണ് സർക്കാർ തന്നെ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്. ഇതുതന്നെയാണ് കഴിഞ്ഞ എൽ.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ ആവർത്തിച്ചുപറഞ്ഞ വാദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവും. മൊത്തം കടത്തിന്റെ സംഖ്യ മാത്രം ഉയർത്തിക്കാട്ടി “കേരളം തകർന്നു” എന്ന് പറയാനാവില്ല; ജി.എസ്.ഡി.പിയുടെ വളർച്ചയും കടം–ജി.എസ്.ഡി.പി. അനുപാതവും കൂടി പരിശോധിക്കണം.

മുൻ ധനമന്ത്രി കെ.എൻ.ബാലഗോപാൽ നേരത്തേ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയതും ഇതാണ്. കേരളത്തിന്റെ കടം–ജി.എസ്.ഡി.പി. അനുപാതം 2020–21ലെ 38.47 ശതമാനത്തിൽനിന്ന് 2024–25ൽ ഏകദേശം 33.9 ശതമാനത്തിലേക്ക് താഴ്ത്തിയെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശദീകരണം. കടം വർധിച്ചെങ്കിലും അതിനേക്കാൾ വേഗത്തിൽ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ വളർന്നതാണ് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്.

കേന്ദ്രവിഹിതം കൂടിയിട്ടും കടമെടുപ്പ് തുടരുന്നു

പുതിയ സാമ്പത്തിക സാഹചര്യത്തിൽ കേരളത്തിന് കേന്ദ്ര നികുതി വിഹിതത്തിലും മാറ്റമുണ്ട്. 16ാം ധനകാര്യ കമ്മീഷൻ കേരളത്തിന്റെ കേന്ദ്ര നികുതി വിഭജനത്തിലെ വിഹിതം 15ാം ധനകാര്യ കമ്മീഷൻ കാലത്തെ 1.93 ശതമാനത്തിൽനിന്ന് 2.38 ശതമാനമായി ഉയർത്തി. 2026–27ൽ കേന്ദ്ര നികുതിവിഹിതമായി 37,355 കോടി രൂപ ലഭിക്കുമെന്നാണ് സംസ്ഥാന ബജറ്റ് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്; ഇത് 2025–26ലെ പുതുക്കിയ കണക്കിനെക്കാൾ 36 ശതമാനം കൂടുതലാണ്. കേന്ദ്ര ഗ്രാന്റ് 11,933 കോടി രൂപയായി, 66 ശതമാനം ഉയരുമെന്നും കണക്കാക്കുന്നു.

ഇത്രയും വർധിച്ച കേന്ദ്രവിഹിതം പ്രതീക്ഷിക്കുമ്പോഴും സംസ്ഥാനത്തിന് 52,364 കോടി രൂപ നെറ്റ് കടമെടുക്കേണ്ടിവരുന്നു. അതിനാൽ കേരളത്തിന്റെ ധനസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ച “മുൻ സർക്കാർ കടമെടുത്തു” എന്ന ഒറ്റവാചക രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണത്തിൽ അവസാനിപ്പിക്കാനാവില്ലെന്ന് പുതിയ സർക്കാരിന്റെ ബജറ്റ് തന്നെയാണ് തെളിയിക്കുന്നത്.

ഓഗസ്റ്റിൽ വീണ്ടും 1,800 കോടി

മെയിലെ ആദ്യ കടമെടുപ്പിൽ കാര്യങ്ങൾ അവസാനിച്ചില്ല. ജൂലൈ 31ന് സർക്കാർ വീണ്ടും 1,800 കോടി രൂപയുടെ സംസ്ഥാന വികസന വായ്പ പുറത്തിറക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഓഗസ്റ്റ് 4ന് റിസർവ് ബാങ്ക് വഴി അതിന്റെ ലേലം നടത്താനായിരുന്നു തീരുമാനം. വികസന പദ്ധതികൾക്കായി പണം കണ്ടെത്തുന്നതിനാണ് കടമെടുപ്പെന്നാണ് സർക്കാർ വ്യക്തമാക്കിയത്.

അതായത് അധികാരത്തിലെത്തി 3 മാസം പിന്നിടുന്നതിനിടയിൽ കുറഞ്ഞത് രണ്ട് 1,800 കോടി രൂപയുടെ പൊതുവിപണി കടമെടുപ്പുകളെങ്കിലും പുതിയ സർക്കാരിന്റെ കാലത്ത് ഔദ്യോഗികമായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഇതിനെ മാത്രം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ “പുതിയ കടവർധന”യായി കണക്കാക്കാനാകില്ല; കാരണം പഴയ വായ്പകളുടെ തിരിച്ചടവും മറ്റ് കടമെടുപ്പുകളും ഒരേസമയം നടക്കുന്നു. എന്നാൽ കടമെടുക്കാതെ ഭരണം നടത്താമെന്ന തരത്തിലുള്ള പഴയ രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണം പ്രായോഗിക ഭരണത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നില്ലെന്നതിന് ഇത് വ്യക്തമായ തെളിവാണ്.

ധവളപത്രവും രാഷ്ട്രീയവും

സതീശൻ സർക്കാർ അവതരിപ്പിച്ച ധവളപത്രത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യതയെ പ്രതിപക്ഷം തുടക്കംമുതൽ ചോദ്യം ചെയ്തിരുന്നു. പരമ്പരാഗതമായി ധനവകുപ്പ് തയ്യാറാക്കേണ്ട ധവളപത്രം പുറത്തുള്ള വിദഗ്ധസംഘത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ തയ്യാറാക്കിയതിനെ മുൻ ധനമന്ത്രി ബാലഗോപാലും പ്രതിപക്ഷനേതാവ് പിണറായി വിജയനും ചോദ്യം ചെയ്തു. ധവളപത്രം രാഷ്ട്രീയ രേഖയാണെന്നായിരുന്നു ബാലഗോപാലിന്റെ ആരോപണം.

അതിലും പ്രധാനമായി, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണകാലത്ത് യു.ഡി.എഫ്. ഉയർത്തിയ ചില കടക്കണക്കുകളും പിന്നീട് സർക്കാർ പുറത്തുവിട്ട കണക്കുകളും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ഇടതുപക്ഷം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. എൽ.ഡി.എഫ്. അധികാരം ഒഴിയുമ്പോൾ ബാധ്യത ഏകദേശം 4.8 ലക്ഷം കോടി രൂപയാണെന്ന് ധവളപത്രം തന്നെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇത് തിരഞ്ഞെടുപ്പുകാലത്തെ 6 ലക്ഷം കോടി രൂപയെന്ന ആരോപണത്തിന്റെ പൊള്ളത്തരം വ്യക്തമാക്കുന്നതാണ്. കടക്കണക്കുകൾ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഒരേ നിർവചനവും ഒരേ അടിസ്ഥാനവർഷവും ഉപയോഗിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

കടം തെറ്റല്ല; ഇരട്ടത്താപ്പാണ് പ്രശ്നം

കേരളത്തിന്റെ വികസനത്തിനും സാമൂഹികസുരക്ഷയ്ക്കും അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനത്തിനും സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾക്ക് കടമെടുക്കേണ്ടിവരും. ഇന്ത്യൻ ഫെഡറൽ ധനവ്യവസ്ഥയിൽ എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളും സംസ്ഥാന വികസന വായ്പകൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള മാർഗങ്ങളിലൂടെ വായ്പയെടുക്കുന്നു. കടം എത്രയാണെന്നതോടൊപ്പം അത് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ എത്ര ശതമാനമാണ്, വായ്പ എവിടെ ചെലവഴിക്കുന്നു, അതിലൂടെ ആസ്തിയും വരുമാനവും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ, റവന്യൂ വരുമാനം എത്ര വേഗത്തിൽ ഉയരുന്നു എന്നിവയാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്.

എൽ.ഡി.എഫ്. ഭരണകാലത്ത് ഇതേ വാദത്തെ തള്ളിക്കളഞ്ഞ് ഓരോ പൊതുവിപണി കടമെടുപ്പിനെയും “കേരളം വീണ്ടും കടമെടുക്കുന്നു” എന്ന തലക്കെട്ടിൽ സാമ്പത്തിക ദുരന്തമായി ചിത്രീകരിച്ച യു.ഡി.എഫാണ് ഇന്ന് അതേ റിസർവ് ബാങ്ക് സംവിധാനത്തിലൂടെ കടപ്പത്രമിറക്കുന്നത്.

കടമെടുക്കുന്നത് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ കുറ്റമെന്നായിരുന്നു ഇന്നലത്തെ വാദം. ഇന്ന് കടമെടുക്കുന്നത് ഭരണത്തിന്റെ ആവശ്യകതയായി. ഈ മാറ്റം 3 മാസത്തിനുള്ളിൽ കേരളത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക യാഥാർഥ്യം പഠിച്ചതുകൊണ്ടാണെങ്കിൽ അത് തുറന്നുപറയണം. അല്ലെങ്കിൽ എൽ.ഡി.എഫ്. ഭരണകാലത്തെ കടമെടുപ്പിനെക്കുറിച്ച് വർഷങ്ങളോളം നടത്തിയ പ്രചാരണം രാഷ്ട്രീയമായിരുന്നുവെന്ന് സമ്മതിക്കണം.

കേരളത്തിന്റെ ധനസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഗൗരവമുള്ള ചർച്ച ഇനി “എത്ര ലക്ഷം കോടി കടം” എന്ന ഭീതിപരത്തലിൽ ഒതുങ്ങരുത്. കടത്തിന്റെ ഗുണമേന്മ, വരുമാനവളർച്ച, കേന്ദ്ര–സംസ്ഥാന ധനബന്ധം, മൂലധന നിക്ഷേപം, സാമൂഹികചെലവിന്റെ ഫലം എന്നിവയാണ് പരിശോധിക്കേണ്ടത്. ആ മാനദണ്ഡത്തിലേക്ക് ചർച്ച മാറുമ്പോഴാണ് സതീശൻ സർക്കാരിന്റെ ധവളപത്രത്തിന്റെയും അതിനു പിന്നാലെയുള്ള കടപ്പത്രങ്ങളുടെയും യഥാർഥ രാഷ്ട്രീയ വൈരുദ്ധ്യം കേരളത്തിന് വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയുക.