രാഷ്ട്രീയത്തിൽ എതിരാളിയെ വിമർശിക്കാം. കടുത്ത ഭാഷയിൽ ചോദ്യം ചെയ്യാം. നിലപാടുകളെ തുറന്നുകാട്ടാം. ഭരണപരാജയങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാം. അതാണ് ജനാധിപത്യം. എന്നാൽ എതിരാളി പറയാത്തൊരു വാചകം അയാളുടെ ചിത്രത്തിനൊപ്പം ചേർത്ത് വാർത്താകാർഡാക്കി പ്രചരിപ്പിക്കുന്നത് രാഷ്ട്രീയമല്ല. അത് വ്യാജനിർമാണമാണ്. സി.പി.എം. സംസ്ഥാന സെക്രട്ടറി എം.വി.ഗോവിന്ദൻ പറഞ്ഞതായി ഇപ്പോൾ സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങളിൽ പ്രചരിപ്പിക്കുന്ന ഒരു വ്യാജകാർഡ് ഇതിന്റെ ഏറ്റവും പുതിയ ഉദാഹരണമാണ്.
“എൽ.ഡി.എഫിന്റെ 35 എം.എൽ.എമാരും രാജിവെച്ചാൽ യു.ഡി.എഫിന്റെ ഭരണം തകരും. അത് ചെയ്യാത്തത് എൽ.ഡി.എഫിന്റെ രാഷ്ട്രീയ മര്യാദയാണ്.”
എം.വി.ഗോവിന്ദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടില്ല. അദ്ദേഹം പറയാത്തൊരു വാചകം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിത്രത്തോടൊപ്പം ചേർത്ത് ഒരു മാധ്യമത്തിന്റെ യഥാർഥ വാർത്താകാർഡാണെന്ന പ്രതീതി സൃഷ്ടിച്ചാണ് പ്രചാരണം. ഇവിടെയാണ് ഒരു ചെറിയ പ്രശ്നം. നുണയുണ്ടാക്കിയവർക്കും അത് പ്രചരിപ്പിക്കുന്നവർക്കും കേരള നിയമസഭയിലെ കണക്കുപോലും അറിയില്ല.
ആദ്യം കണക്ക് പഠിക്കൂ
2026ലെ നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ 140 മണ്ഡലങ്ങളുടെയും ഫലം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മിഷൻ പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. കോൺഗ്രസ് മാത്രം 63 സീറ്റ് നേടി. യു.ഡി.എഫ് ആകെ 102 സീറ്റുമായാണ് സർക്കാർ രൂപവത്കരിച്ചത്. എൽ.ഡി.എഫിന് 35 സീറ്റും എൻ.ഡി.എയ്ക്ക് മൂന്നും. ഇനി വ്യാജകാർഡ് നിർമിച്ചവരുടെ ‘രാഷ്ട്രീയ ഗണിതം’ ഒന്ന് പരീക്ഷിച്ചുനോക്കാം.
എൽ.ഡി.എഫിന്റെ 35 അംഗങ്ങളും രാജിവെച്ചുവെന്ന് കരുതുക. രാജി സ്വീകരിക്കപ്പെടുകയും ആ സീറ്റുകൾ ഒഴിഞ്ഞുകിടക്കുകയും ചെയ്താൽ സഭയിലെ നിലവിലെ അംഗബലം 105 ആകും. യു.ഡി.എഫിന് അപ്പോഴും 102 അംഗങ്ങളുണ്ട്. ഭൂരിപക്ഷത്തിന് വേണ്ടത് 53.
102 അംഗങ്ങളുള്ള സർക്കാർ 35 പ്രതിപക്ഷ അംഗങ്ങൾ രാജിവച്ചാൽ എങ്ങനെയാണ് തകരുന്നത്? അതിന് ഭരണഘടനയിലും നിയമസഭാ ചട്ടങ്ങളിലും ഉത്തരമില്ല. വ്യാജകാർഡ് നിർമിച്ചവരുടെ ഭാവനയിൽ മാത്രമേ ഉത്തരമുള്ളൂ. അതുകൊണ്ടാണ് ഈ കാർഡ് വെറും വ്യാജവാർത്ത മാത്രമല്ല, വ്യാജവാർത്ത നിർമിക്കുന്നവരുടെ രാഷ്ട്രീയ നിലവാരത്തിന്റെ കൂടി രേഖയായി മാറുന്നത്.
ഗോവിന്ദൻ പറയാത്തത് ഗോവിന്ദന്റെ വായിൽ
വ്യാജപ്രചാരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ രൂപമാണ് ഒരാൾ പറയാത്ത വാക്കുകൾ അയാളുടെ പേരിൽ കെട്ടിവയ്ക്കുന്നത്. ഒരു നേതാവ് യഥാർഥത്തിൽ നടത്തിയ പ്രസംഗത്തിലെ വാചകം വിമർശിക്കുന്നത് മറ്റൊരു കാര്യം. അതിനെ പശ്ചാത്തലത്തിൽനിന്ന് മുറിച്ചെടുത്ത് തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കുന്നതുപോലും വിമർശിക്കപ്പെടണം. എന്നാൽ ഇവിടെ അതുമല്ല. വാചകം തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിന് അനുയോജ്യമായ ചിത്രം കണ്ടെത്തുന്നു. പരിചിതമായ വാർത്താമാധ്യമത്തിന്റെ രൂപകല്പന അനുകരിക്കുന്നു. തീയതിയും ചിഹ്നവും പേരും ചേർക്കുന്നു. പിന്നീട് ‘കണ്ടോ ഗോവിന്ദൻ പറഞ്ഞത്’ എന്ന മട്ടിൽ സമൂഹമാധ്യമത്തിലേക്ക് തള്ളിവിടുന്നു.
വ്യാജവാർത്തയുടെ പഴയ രീതിയിൽ ഒരു നുണ എഴുതി പ്രചരിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു. പുതിയ രീതിയിൽ നുണയ്ക്ക് വാർത്തയുടെ വേഷം അണിയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സാധാരണ വായനക്കാരന് ആദ്യനോട്ടത്തിൽ സംശയം തോന്നണമെന്നില്ല. അതാണ് ലക്ഷ്യവും.
നുണ ആദ്യം, സത്യം പിന്നാലെ
സാമൂഹ്യമാധ്യമത്തിലെ വ്യാജപ്രചാരണത്തിന് പിന്നിൽ വളരെ ലളിതമായൊരു മനശ്ശാസ്ത്രമുണ്ട്. ആദ്യം ഒരു ഞെട്ടിക്കുന്ന കാർഡ് ഇറക്കുക. ആയിരങ്ങൾ അത് പങ്കുവയ്ക്കട്ടെ. അതിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി പരിഹാസങ്ങളും കുറിപ്പുകളും ഉണ്ടാകട്ടെ. മണിക്കൂറുകൾ കഴിഞ്ഞ് യാഥാർഥ്യം പുറത്തുവന്നാലും ആദ്യത്തെ നുണ കണ്ട എല്ലാവരിലേക്കും തിരുത്തൽ എത്തണമെന്നില്ല. അവിടെ വ്യാജപ്രചാരകൻ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നേടിയിരിക്കും.
“അയാൾ ഇങ്ങനെയും പറഞ്ഞോ?” എന്ന ചെറിയ സംശയമെങ്കിലും മനസ്സിൽ ബാക്കിയാക്കുക. ഇടതുപക്ഷത്തോടുള്ള ചെറിയൊരു അവിശ്വാസം സൃഷ്ടിക്കുക. അതാണ് ഇത്തരം വ്യാജനിർമാണങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയം.
ഇത് ആദ്യമല്ല
എം.വി. ഗോവിന്ദന്റെ പേരിൽ അടുത്തകാലത്ത് വ്യാജവാർത്താകാർഡ് പ്രചരിക്കുന്നത് ഇതാദ്യമല്ല. സ്ത്രീകൾക്ക് സൗജന്യ ബസ് യാത്ര അനുവദിച്ച ‘പ്രിയദർശിനി’ പദ്ധതിയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ, സി.പി.എം. അനുഭാവികളായ സ്ത്രീകൾ സൗജന്യയാത്ര സ്വീകരിക്കില്ലെന്ന് എം.വി.ഗോവിന്ദൻ പറഞ്ഞതായി വ്യാജകാർഡ് പ്രചരിച്ചിരുന്നു. അതിനെതിരെ സി.പി.എം. നേതാവ് കെ.എസ്.അരുൺകുമാർ പൊലീസിൽ പരാതി നൽകുകയും ചെയ്തു.
ജൂണിൽ എം.വി.ഗോവിന്ദൻ തന്നെ തന്റെ പേരിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച വാർത്ത പൂർണമായും വ്യാജവും അടിസ്ഥാനരഹിതവുമാണെന്ന് ആരോപിച്ച് മലയാള മനോരമയ്ക്ക് വക്കീൽ നോട്ടീസ് അയച്ചിരുന്നു. 1 കോടി രൂപ നഷ്ടപരിഹാരമുൾപ്പെടെയുള്ള നിയമനടപടി സ്വീകരിക്കുമെന്നും വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. ജൂലൈയിൽ സി.പി.എം. കണ്ണൂർ ജില്ലാ സെക്രട്ടറി കെ.കെ. രാഗേഷ് പറയാത്ത പ്രസ്താവനകൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിത്രമുപയോഗിച്ച് വ്യാജകാർഡുകളാക്കി പ്രചരിപ്പിച്ചെന്ന പരാതിയും ഉയർന്നു. പാർട്ടി പൊലീസിനെ സമീപിക്കുകയും ചെയ്തു.
അതായത് ഇത് ഒറ്റപ്പെട്ടൊരു തമാശയായി തള്ളിക്കളയാനാകുന്ന സാഹചര്യമല്ല. രാഷ്ട്രീയ എതിരാളിയുടെ പേരിൽ വ്യാജവാചകങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച് പ്രചരിപ്പിക്കുന്നത് ഒരു രീതിയായി മാറുന്നുവെങ്കിൽ അത് ജനാധിപത്യത്തിനുതന്നെ ഭീഷണിയാണ്.
വ്യാജകാർഡ് പങ്കുവച്ചത് കെ.പി.സി.സി. നേതാവ്
എം.വി.ഗോവിന്ദന്റെ പേരിൽ തയ്യാറാക്കിയ ഈ വ്യാജവാർത്താകാർഡ് തന്റെ ഫേസ്ബുക്ക് പേജിലൂടെ പങ്കുവച്ച് പ്രചാരണത്തിന് കരുത്തുപകരുന്നത് കെ.പി.സി.സി. രാഷ്ട്രീയകാര്യ സമിതി അംഗം എൻ.സുബ്രഹ്മണ്യനാണെന്നതാണ് കൂടുതൽ ഗൗരവമുള്ള കാര്യം. ഇത് ഒരു സാധാരണ സമൂഹമാധ്യമ അക്കൗണ്ടിന്റെ അബദ്ധമല്ല; കോൺഗ്രസിന്റെ സംസ്ഥാനതല നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഒരാൾ, എം.വി.ഗോവിന്ദൻ അത്തരമൊരു പ്രസ്താവന നടത്തിയിട്ടുണ്ടോ എന്ന് പരിശോധിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം പോലും കാണിക്കാതെ വ്യാജകാർഡ് പ്രചരിപ്പിക്കുകയാണ്.
വ്യാജമോ കൃത്രിമമോ ആയ ദൃശ്യങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിച്ചതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിവാദത്തിൽ സുബ്രഹ്മണ്യൻ നേരത്തെയും പൊലീസ് നടപടി നേരിട്ടിട്ടുണ്ട്. 2025 ഡിസംബറിൽ മുഖ്യമന്ത്രി പിണറായി വിജയനും ശബരിമല സ്വർണക്കൊള്ളക്കേസിലെ പ്രതി ഉണ്ണിക്കൃഷ്ണൻ പോറ്റിയും ഒരുമിച്ചുനിൽക്കുന്നതായി കാണിക്കുന്ന എ.ഐ. നിർമിത ചിത്രം സമൂഹമാധ്യമത്തിൽ പങ്കുവച്ച കേസിൽ ചേവായൂർ പൊലീസ് അദ്ദേഹത്തെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്ത് അറസ്റ്റ് രേഖപ്പെടുത്തുകയും പിന്നീട് ജാമ്യത്തിൽ വിടുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ചിത്രം യഥാർഥമാണെന്നായിരുന്നു അന്ന് സുബ്രഹ്മണ്യന്റെ വാദം.
ആ അനുഭവത്തിനുശേഷവും രാഷ്ട്രീയ എതിരാളിയുടെ പേരിൽ പ്രചരിക്കുന്ന വ്യാജവാർത്താകാർഡ് പങ്കുവയ്ക്കാൻ ഒരു മുതിർന്ന കോൺഗ്രസ് നേതാവ് തയ്യാറാകുന്നു എന്നത് ഇതിനെ ഒറ്റപ്പെട്ട അബദ്ധമായി കാണാൻ അനുവദിക്കുന്നില്ല. വസ്തുത പരിശോധിക്കാതെ നുണയ്ക്ക് പ്രചാരണം നൽകുന്നത് രാഷ്ട്രീയ വിമർശനമല്ല; വ്യാജപ്രചാരണത്തെ രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാക്കുന്ന അപകടകരമായ രീതിയുടെ തുടർച്ചയാണ്.
ആശയത്തെ ആശയംകൊണ്ട് നേരിടാൻ കഴിയാത്തപ്പോൾ
എം.വി. ഗോവിന്ദൻ പറയുന്ന രാഷ്ട്രീയത്തോട് യു.ഡി.എഫിന് വിയോജിക്കാം. വി.ഡി.സതീശൻ സർക്കാരിനെതിരെ അദ്ദേഹം ഉയർത്തുന്ന ആരോപണങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാം. പുതിയ സർക്കാരിന്റെ 100 ദിവസത്തെ ഭരണത്തെ ‘ദുർഭരണവും ക്രൂരതയും’ എന്നാണ് അദ്ദേഹം വിലയിരുത്തിയത്. പി.എം. ശ്രീ പദ്ധതി മുതൽ കേന്ദ്ര സർക്കാരുമായുള്ള ബന്ധംവരെ നിരവധി വിഷയങ്ങളിൽ യു.ഡി.എഫ് സർക്കാരിനെ അദ്ദേഹം വിമർശിക്കുന്നുണ്ട്.
അതിന് മറുപടി പറയാനുള്ള വഴി വളരെ ലളിതമാണ്. വസ്തുത നിരത്തുക. ഗോവിന്ദന്റെ വാദം തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കുക. ജനങ്ങളെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുക. പക്ഷേ അദ്ദേഹം പറയാത്തത് പറഞ്ഞതായി ഉണ്ടാക്കി പരിഹസിക്കേണ്ടിവരുന്നുവെങ്കിൽ അത് ഗോവിന്ദന്റെ രാഷ്ട്രീയ ദൗർബല്യമല്ല. വ്യാജപ്രചാരകന്റെ ആശയദാരിദ്ര്യമാണ്.
തിരഞ്ഞെടുപ്പുകാലത്തെ പരീക്ഷണം ഇപ്പോൾ തൊഴിലായി
കഴിഞ്ഞ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കാലത്ത് കേരളം കണ്ട ഒരു പ്രധാന മാറ്റം സമൂഹമാധ്യമ പ്രചാരണത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലായിരുന്നു. രാഷ്ട്രീയവാദത്തെക്കാൾ വേഗത്തിൽ ചെറുദൃശ്യങ്ങളും വാർത്താകാർഡുകളും മുറിച്ചെടുത്ത വാചകങ്ങളും സഞ്ചരിച്ചു. വസ്തുതയുടെ ആയുസ്സിനേക്കാൾ നുണയുടെ വേഗം കൂടുതലാണെന്ന തിരിച്ചറിവിലാണ് പുതിയ പ്രചാരണതന്ത്രം വളരുന്നത്. ഒരു വ്യാജകാർഡിന് രാഷ്ട്രീയമായി വലിയ ആയുസ്സ് വേണ്ട. 2 മണിക്കൂർ മതി. അതിനുള്ളിൽ 1000 പേർ പങ്കുവച്ചാൽ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. പിന്നീട് യഥാർഥ മാധ്യമം അത് നിഷേധിച്ചാലും, നേതാവ് വിശദീകരിച്ചാലും, വസ്തുതാപരിശോധകർ തെളിവുനിരത്തിയാലും നുണയുടെ ആദ്യയാത്ര ഇതിനകം കഴിഞ്ഞിരിക്കും. തിരഞ്ഞെടുപ്പുകാലത്ത് ഇത്തരം രീതികളിലൂടെ കിട്ടിയ താൽക്കാലിക നേട്ടം തന്നെയാകാം ഇപ്പോൾ ചില സാമൂഹ്യമാധ്യമ സംഘങ്ങളെ വ്യാജപ്രചാരണം ഒരു സ്ഥിരം രാഷ്ട്രീയ തൊഴിലെന്ന നിലയിലേക്ക് നയിക്കുന്നത്.
മാധ്യമത്തിന്റെ പേര് മോഷ്ടിക്കുന്നതും വ്യാജപ്രചാരണമാണ്
ഈ സംഭവത്തിൽ മറ്റൊരു ഗുരുതര വശവുമുണ്ട്. വ്യാജകാർഡിൽ എം.വി.ഗോവിന്ദന്റെ പേര് മാത്രമല്ല ദുരുപയോഗം ചെയ്യപ്പെട്ടത്. ഒരു മാധ്യമത്തിന്റെ രൂപകല്പനയും പേരും വിശ്വാസ്യതയും കൂടിയാണ് ഉപയോഗിച്ചത്. ഒരു മാധ്യമസ്ഥാപനം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചതെന്ന തോന്നൽ സൃഷ്ടിച്ച് വ്യാജവാർത്ത ഉണ്ടാക്കുന്നത് ആ മാധ്യമത്തെയും അപകീർത്തിപ്പെടുത്തുന്നു.
വായനക്കാരന് യഥാർഥ വാർത്തയും വ്യാജകാർഡും തിരിച്ചറിയാനാകാത്ത സ്ഥിതി വന്നാൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നത് സമൂഹമാധ്യമത്തിന്റെ മാത്രം വിശ്വാസ്യതയല്ല. മാധ്യമപ്രവർത്തനത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യതയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ഇത്തരം വ്യാജകാർഡുകൾ രാഷ്ട്രീയ തമാശകളായി കാണാൻ കഴിയാത്തത്.
നിയമം പിന്നാലെയെത്തണം
വ്യാജപ്രചാരണങ്ങൾക്കെതിരെ രാഷ്ട്രീയമായും നിയമപരമായും നീങ്ങുമെന്ന് സി.പി.എം. വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. അത് അനിവാര്യമാണ്. ആരുടെ പേരിലായാലും വ്യാജവാർത്ത ഉണ്ടാക്കുന്നത് തടയണം. ഭരണപക്ഷ നേതാവിനെതിരെയായാലും പ്രതിപക്ഷ നേതാവിനെതിരെയായാലും ഒരേ മാനദണ്ഡം വേണം.
വ്യാജകാർഡ് ആദ്യം സൃഷ്ടിച്ചത് ആര്? ഏത് അക്കൗണ്ടിൽനിന്നാണ് ആദ്യം പുറത്തുവന്നത്? ആരാണ് അതിന്റെ രൂപകല്പന ചെയ്തത്? അറിയാവുന്ന വ്യാജമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയിട്ടും വ്യാപകമായി പ്രചരിപ്പിച്ചവർ ആരൊക്കെ? ഇവ കണ്ടെത്താൻ സാങ്കേതികമായി വലിയ പ്രയാസമില്ല. രാഷ്ട്രീയ സമ്മർദമില്ലാതെ പൊലീസ് അന്വേഷിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്. കാരണം ജനാധിപത്യത്തിൽ അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് മറ്റൊരാളുടെ പേരിൽ സ്വന്തം നുണ എഴുതാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമല്ല.
എത്ര വലിയ പരാജയമാണ് ഈ നുണ!
ഈ വ്യാജകാർഡിന്റെ തമാശ ഒടുവിൽ മറ്റൊന്നാണ്. എം.വി.ഗോവിന്ദനെ പരിഹസിക്കാൻ നിർമ്മിച്ച വാചകം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയബോധത്തെയല്ല സംശയത്തിലാക്കിയത്. അത് ഉണ്ടാക്കിയവരുടെ പ്രാഥമിക ഗണിതബോധത്തെയാണ് സംശയത്തിലാക്കിയത്. 35 പേർ രാജിവച്ചാൽ 102 പേരുള്ള സർക്കാർ വീഴുമത്രേ! നുണ പറയുമ്പോഴും അല്പം യുക്തി വേണ്ടേ?
ഒരു രാഷ്ട്രീയ നേതാവിനെ അപഹസിക്കാൻ ശ്രമിച്ചവർ സ്വന്തം പ്രചാരണത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത തന്നെയാണ് അപഹാസ്യമാക്കിയത്. ജനാധിപത്യത്തിൽ തോറ്റ ആശയത്തിന് അടുത്ത തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ വീണ്ടും ജനങ്ങളെ സമീപിക്കാം. തെറ്റായ വാദം തിരുത്താം. വിമർശനം നേരിടാം. പക്ഷേ നുണയെ വാർത്തയാക്കി വേഷം കെട്ടിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയം മറ്റൊന്നാണ്. അത് എതിരാളിയെ തോല്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമല്ല. ജനങ്ങളുടെ അറിയാനുള്ള അവകാശത്തിനെതിരായ ആക്രമണമാണ്.
എം.വി.ഗോവിന്ദൻ പറയാത്തത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വായിൽ തിരുകിവെച്ച ഈ വ്യാജകാർഡ് അതുകൊണ്ട് ഒരു സാമൂഹ്യമാധ്യമ തമാശയായി അവസാനിക്കരുത്. അതിനെ സൃഷ്ടിച്ചവരെയും ബോധപൂർവം പ്രചരിപ്പിച്ചവരെയും കണ്ടെത്തണം. രാഷ്ട്രീയമായും തുറന്നുകാട്ടണം. നിയമപരമായും നേരിടണം. കാരണം നുണയ്ക്ക് ഒരിക്കൽ കൈയടി കിട്ടിയാൽ അടുത്ത തവണ അതിന് കുറച്ചുകൂടി വലിയ വേഷമാകും.
ആശയത്തെ ആശയംകൊണ്ട് നേരിടാൻ കഴിയാത്തവർക്ക് വ്യാജകാർഡ് അവസാനത്തെ ആയുധമായിരിക്കാം. ജനാധിപത്യത്തിന് അത് അനുവദിച്ചുകൊടുക്കേണ്ട ബാധ്യതയില്ല.
